http://www.bbc.co.uk/persian/afghanistan/2011/11/111102_l09_istanbul_conference_farid_ahmad.shtml
میتوان به نتایج مثبت کنفرانس استانبول امیدوار بود؟
فرید احمد قاریزاده
نویسنده و پژوهشگر افغان در ترکیه
به روز شده: 12:55 گرينويچ - چهارشنبه 02 نوامبر 2011 - 11 آبان 1390
ترکیه سعی دارد با استفاده از روابط خوب با افغانستان و پاکستان، برای بهبود روابط این دو کشور استفاده کند
کنفرانس استانبول در باره افغانستان با شرکت بیست و هفت کشور فرصت تازه برای تشویق کشور های منطقه به همگرایی و همکاری های بیشتر با افغانستان برای برقراری صلح و ثبات در این کشور است.
تلاش ترکیه با برگزاری نشست استانبول این است که حداقل بتواند تعهد همکاری ولو نه چندان قوی کشور های منطقه را در قبال امنیت افغانستان به دست بیاورد.
دولتمردان ترکیه هم مانند دولت افغانستان به این نظر اند که همگرایی منطقه ای میتواند راه های رسیدن به یک صلح پایدار در افغانستان را سریعتر کند.
اما آنچه هنوز به عنوان مانع بزرگ بر سر راه برقراری ثبات در افغانستان تلقی می شود، دیدگاه ها، سیاست ها و منافع متفاوت کشور های منطقه و بخصوص پاکستان و ایران در باره مسایل افغانستان است.
سیاست های بسیاری از کشور های منطقه در افغانستان براساس روابط این کشور ها با ایالات متحده آمریکا و یا هم برخی از کشور های قدرتمند منطقه ای شکل گرفته است.
پاکستان به دلیل حضور قوی رقیب خود، هند، در افغانستان همواره تلاش کرده با کمک به شورشیان، دولت افغانستان را تحت فشار قرار دهد.
نتیجه این گونه فشار ها هم ایجاد بی اعتمادی و تیرگی روابط بین پاکستان و افغانستان است که امروز ما شاهد آن هستیم.
تنش در روابط این دو کشور بخصوص پس از کشته شدن برهان الدین ربانی رئیس شورای عالی صلح افغانستان به اوج خود رسید. دولت افغانستان اعلام کرد که دیگر به جای گفت و گو با طالبان با حامیان این گروه یعنی پاکستان می خواهد مذاکرات صلح را به پیش ببرد.
ترکیه با توجه به نفوذی که در این دو کشور دارد، در پنج سال گذشته تلاش کرده با میانجیگری کاری برای بهبود روابط این دو کشور انجام دهد.
"رئیس جمهوری ترکیه موفق شد ششمین نشست روسای جمهوری افغانستان و پاکستان و اولین نشست این دو رهبر پس از کشته شدن آقای ربانی را روز سه شنبه میزبانی کند."
رئیس جمهوری ترکیه موفق شد ششمین نشست روسای جمهوری افغانستان و پاکستان و اولین نشست این دو رهبر پس از کشته شدن آقای ربانی را روز سه شنبه میزبانی کند.
این نشست شاید بتواند قدمی باشد در کاهش تنش ها بین افغانستان و پاکستان ولی در شرایط کنونی هرگز کافی نیست که پاکستان را به دست برداشتن از همکاری با شورشیان وادار کند.
ایران هم شدیدا نگران حضور گسترده نظامی دشمن سرسخت خود آمریکا در خاک همسایه شرقی خود است. در چند سال گذشته ایران توانسته که سیاست دوگانه خوبی را موفقانه به پیش ببرد.
ایران از یکسو از دولت به رهبری حامد کرزی در افغانستان حمایت کرده است و از سویی دیگر متهم شده که با کمک به شورشیان به نیرو های آمریکایی و متحدانش در افغانستان می خواهد ضربه بزند.
"این نشست شاید بتواند قدمی باشد در کاهش تنش ها بین افغانستان و پاکستان ولی در شرایط کنونی هرگز کافی نیست که پاکستان را به دست برداشتن از همکاری با شورشیان وادار کند."
عبدالله گل رئیس جمهوری افغانستان در مراسم افتتاحیه این کنفرانس، گفت حل بحران کنونی افغانستان نیازمند همکاریهای صادقانه کشور های جهان و همسایه است.
در آنچه آقای گل می گوید یعنی نیاز به یک همکاری صادقانه برای عبور افغانستان از بحران کنونی شکی نیست اما با توجه به واقعیت های سر سخت و منافع متضاد کشور ها در افغانستان، بسیار بعید به نظر می رسد که نشست های مثل نشست استانبول، کشور های منطقه را به این ساده گی بتواند به همکاری صادقانه با افغانستان وادار کند.
اما در هر حال دولت ترکیه امیدوار است که دستاورد های نشست استانبول بتواند برای برگزاری موفقانه اجلاس بن دوم کمک کند.
قرار است اجلاس بن دوم پنجم ماه دسمبر در آلمان برگزار شود. اجلاسی که قرار است خطوط اساسی همکاری های جهان با افغانستان پس از خروج نیروهای غربی و آمریکا از افغانستان در آن، مشخص خواهد شد.
روابط افغانستان و ترکیه:
روابط میان حاکمان افغانستان و ترکیه به حدود دو و نیم سده پیش بر میگردد. در اواسط قرن هفدهم میلادی بود که احمد شاه درانی حاکم خراسان با ارسال مکتوبی به پادشاه عثمانی، مصطفی سوم (1757 – 1774) خواستار کمک برای حل مشکل افغانستان با ایران میشود.
اما رفت و آمد های افغان ها و ترک ها به کشور های یکدیگر در سده هجدهم شروع شد. در واقع اساس دوستی و رابطه بین افغانستان و ترکیه توسط روشنفکران دو کشور مانند پزشکان، مهندسان، نقاشان، روزنامه نگاران و اقتصاد دانان گذاشته شد. از جمله کسانی که در ایجاد روابط بین دو کشور نقش داشتند محمود طرزی بنیان گذار مطبوعات مدرن در افغانستان بود. محمود طرزی سی سال عمر خود را در ترکیه سپری کرد و تحصیلات خود را در آن کشور به پایان رساند. او مدیریت روزنامه سراج الاخبار افغانیه را به عهده گرفت و از آن طریق مردم افغانستان را به آزادی و یک کشور مستقل تشویق کرد.
محمود سامی بیک از جمله ترک های بود که در بخش نظامی با افغانستان همکاری می کرد و به آموزش ضابط شروع کرد. اولین مکتب نظامی بنام حربیه سراجیه تاسیس شد که در آن محمود سامی بیک نقش عمده داشت. او در اصطلاحات نظامی تغییراتی بوجود آورد و بعضی کلمات انگلیسی را به ترکی و پشتو تبدیل کرد. مثل لوا، فرقه و قول اردو که کلمات ترکی اند و این روزها در اصطلاحات نظامی در افغانستان بکار میرود.
حسن حلمی افندی هم سیستم پسته رسانی افغانستان را براساس سیستم ترکیه عثمانی تنظیم کرده بود. ترکیه عثمانی افغان ها را مردم جسور، مسافرپرور، متدین و با احساس خطاب می کردند. امیر حبیب الله خان گفته بود که افغانستان برادر کوچک ترکیه عثمانی است و در شرق دست راست عثمانی هاست.
در 28 فبروری 1919 پسر حبیب الله خان، امان الله خان، به سلطنت رسید. و پس از کسب استقلال از انگلیس در 8 آکست 1919 امان الله خان در صدد مدرن ساختن افغانستان برآمد و تلاش کرد با کشور های جهان ارتباط برقرار کند. در اول مارچ 1921 بود که در مسکو موافقتنامه دوستی و همکاری را با ترکیه به امضا رساند.
پس از روی کار آمدن دولت به رهبری مصطفی کمال در ترکیه، افغانستان اولین کشوری بود که آنرا برسمیت شناخت. در 21 اپریل 1921 سلطان احمد خان اولین سفیر افغانستان در انقره شد. مصطفی کمال خود پرچم افغانستان را در سفارت به اهتزاز در آورد. و در اکتوبر همان سال فخرالدین ترکان پاشا به عنوان سفیر ترکیه وارد کابل شد.
اولین دیدار رسمی امان الله خان و همسرش ملکه ثریا از ترکیه در 18 می 1928 صورت گرفت. امان الله خان در یکی از بیانیه هایش به مردم ترکیه گفته بود:"افغان ها را برادر کوچک تان بدانید. می می خواهم آنها را برای تحصیل به اینجا بفرستم. و از ترکیه درخواست معلم کنم. من دو چشم دارم یکی آن شمایان هستید و دیگرش افغان ها..."
روابط گرم افغانستان با ترکیه در دوره نادر خان و بعدا پسرش محمد ظاهر ادامه یافت. در دوران پادشاهی محمد ظاهر مرز بین ایران و افغانستان با داوری ترکیه در انقره مشخص گردید. در 8 جولای 1937 در تهران موافقتنامه دوستی و تشریک مساعی بین افغانستان، ترکیه، ایران و عراق امضا شد. این کار به ابتکار ترکیه علیه کشور های استعمار گر صورت گرفت.
نقش ترکیه در افغانستان پس از حملات یازدهم سپتمبر:
نقش ترکیه در آستانه حمله به رهبری آمریکا به افغانستان بار دیگر برجسته شد. ناتو از این کشور به عنوان عضو مهم این پیمان خواست تا در جنگ با طالبان در افغانستان فعالانه سهم بگیرد.
ترکیه با این درخواست ناتو مشکل داشت. این کشور نمی خواست درگیر جنگ در کشور مسلمان شود. از سوی دیگر طالبان هم با ترکیه هیچوقت مشکلی نداشته اند.
سرانجام ترکیه تصمیم گرفت نیرو هایش را به شرطی در افغانستان اعزام می کند که عمدتا در عرصه های بازسازی و ارایه خدمات به افغان ها کار کنند. ترکیه بیش از 1840 سرباز در ولایت وردک، جوزجان و کابل حضور دارد.
نیرو های ترکی از جایگاه خاصی در میان مردم افغانستان و گروه های مختلف افغان برخوردار است. حتی نیرو های مخالف دولت افغانستان هم با نیرو های ترکی برخورد متفاوتی دارند و تا بحال هیچ حمله ای علیه این نیرو ها سازماندهی نکرده اند. حتی اعتماد به نفس نیرو های ترکی را میشود در رفت و آمد این نیرو ها در شهر ها هم مشاهده کرد. برخلاف دیگر نیرو های ناتو، سربازان ترکی با دیگر خودرو های عادی در جاده های شهر ها گشت و گذار دارند.
حضور ترکیه در عرصه فرهنگی و اقتصادی افغانستان هم در مقایسه با بسیاری از کشور های منطقه پررنگ است. اجرای پروژه های بزرگ عمرانی، احداث شفاخانه ها، مکاتب و فعالیت دست کم نه مکتب افغان-ترک در شهر های کابل، مزارشریف، قندهار، هرات، شبرغان و جلال آباد بخشی از فعالیت های این کشور است. سریال های ترکی هم از پر بیننده ترین درامه ها در افغانستان است که چندین سریال از طریق تلویزیون های خصوصی افغانستان پخش میشود.
کنفرانس استانبول در باره افغانستان با شرکت بیست و هفت کشور فرصت تازه برای تشویق کشور های منطقه به همگرایی و همکاری های بیشتر با افغانستان برای برقراری صلح و ثبات در این کشور است.
تلاش ترکیه با برگزاری نشست استانبول اینست که حداقل بتواند تعهد همکاری ولو نه چندان قوی کشور های منطقه را در قبال امنیت افغانستان بدست بیاورد. دولتمردان ترکیه هم مانند دولت افغانستان به این نظر اند که همگرایی منطقه ای می تواند راه های رسیدن به یک صلح پایدار در افغانستان را سریعتر کند.
اما آنچه هنوز به عنوان مانع بزرگ بر سر راه برقراری ثبات در افغانستان تلقی میشود، دیدگاه ها، سیاست ها و منافع متفاوت کشور های منطقه و بخصوص پاکستان و ایران در باره مسایل افغانستان است. سیاست های بسیاری از کشور های منطقه در افغانستان براساس روابط این کشور ها با ایالات متحده آمریکا و یا هم برخی از کشور های قدرتمند منطقه ای شکل گرفته است.
پاکستان بدلیل حضور قوی رقیب درجه یک خود هند در افغانستان همواره تلاش کرده با کمک به شورشیان دولت افغانستان را تحت فشار قرار دهد. نتیجه این گونه فشار ها هم ایجاد بی اعتمادی و تیرگی روابط بین پاکستان و افغانستان است که امروز ما شاهد آن هستیم.
تنش در روابط این دو کشور بخصوص پس از کشته شدن برهان الدین ربانی رئیس شورای عالی صلح افغانستان به اوج خود رسید. دولت افغانستان اعلام کرد که دیگر به جای گفتگو با طالبان با حامیان این گروه یعنی پاکستان می خواهد مذاکرات صلح را به پیش ببرد.
ترکیه با توجه به نفوذی که در این دو کشور دارد، در پنج سال گذشته تلاش کرده با میانجیگری کاری برای بهبود روابط این دو کشور انجام بدهد.
رئیس جمهوری ترکیه موفق شد ششمین نشست روسای جمهوری افغانستان و پاکستان و اولین نشست این دو رهبر پس از کشته شدن آقای ربانی را روز سه شنبه میزبانی کند. این نشست شاید بتواند قدمی باشد در کاهش تنش ها بین افغانستان و پاکستان ولی در شرایط کنونی هرگز کافی نیست که پاکستان را به دست برداشتن از همکاری با شورشیان وادار کند.
ایران هم شدیدا نگران حضور گسترده نظامی دشمن سرسخت خود آمریکا در خاک همسایه شرقی اش است. در چند سال گذشته ایران توانسته که سیاست دوگانه خوبی را موفقانه به پیش ببرد. ایران از یکسو از دولت به رهبری حامد کرزی در افغانستان حمایت می کند و از سویی دیگر متهم شده که با کمک به شورشیان به نیرو های دشمن خود آمریکا می خواهد ضربه بزند.
بنابرین، بسیار بعید به نظر میرسد که نشست های مثل نشست استانبول کشور های منطقه را به این ساده گی تشویق به همکاری صادقانه با افغانستان بکند.
اما در هر حال دولت ترکیه امیدوار است که دستاورد های نشست استانبول بتواند برای برگزاری موفقانه اجلاس بن دوم کمک بکند. قرار است اجلاس بن دوم پنجم ماه دسمبر در آلمان برگزار شود.
T.C.
ANKARA ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
İSLAM TARİHİ VE SANATLARI ANABİLİM DALI
İSLAM TARİHİ BİLİM DALI
Gazneliler Döneminde Belh
(963-1040)
DOKTORA TEZİ
HAZIRLAYAN DANIŞMAN
Farid Ahmad QARİZADAH Prof. DR. Hasan KURT
04922508
ANKARA-2011
Gazneliler Döneminde Belh 963-1040
Gazneliler Döneminde Belh (963-1040)
A. ARAŞTIRMANIN METODU VE KAYNAKLARI. 11
C- BELH’İN FAZİLETİ İLE İLGİLİ RİVAYETLER.. 45
GAZNELİLERİN HORASAN’DAKİ SİYASİ VE İDARİ DURUMU.. 58
A. ALP TEGİN’İN SÂMÂNİLERDEN AYRILIŞI. 58
B. MAHMUD’UN HORASAN HÂKİMİYETİ. 62
C. BELH’TE GAZNELİLER DÖNEMİNİN SONU.. 74
BELH’İN COĞRAFİ VE FİZİKİ ÖZELLİKLERİ. 84
2. İklim ve Yetiştirilen Tarım Ürünleri 99
3. Dış Mahalle (varoşlar), Birun (Rebaz veya Rebad) 111
BELH’İN ETNİK VE DİNİ UNSURLARI. 114
BELH’İN EL SANATLARI VE MİMARİ ÖZELLİKLERİ. 134
d. Vergi ve Diğer Gelirler 161
e. Ekonomi Hayatını Olumsuz Etkileyen Bazı Faktörler 164
5. Tasavvuf ve Mutasavvuflar 186
Doktora Tezi
Özet
Doktora Tezi
Gazneliler Döneminde Belh (963-1040)
Farid Ahmad Qarizadah
Danışman: Prof. Dr. Hasan KURT
2011- sayfa- 300
Çalışmamızda kısaca Belh’in Gazneliler dönemine kadarki siyasi tarihi ve ayrıntılı olarak Gazneliler dönemindeki Belh’i konu edindik. Belh’i Gazne’den sonra ikinci başkent ve aynı zamanda garnizon şehir gibi kullanan Gazneliler, şehrin stratejik konumundan faydalanarak kuzey topraklarını korumuşlardır.
Kuruluşundan beri Belh, çok sayıda devletin öncelikle başkenti olmuş, zaman içinde de önemli gelir kaynaklarına sahip büyük bir şehir haline gelmiştir.
Belh, coğrafi konumu nedeniyle önemli bir kavşak niteliğindedir. Çin’den Batıya (İran ve Avrupa’ya), Orta Asya’dan Hindistan’a giden yolların üzerinde bulunmaktadır. Bu nedenle Belh, bölgedeki hakim ve rekabetçi güçler arasında sürekli el değiştirerek bugünlere gelmiştir.
İslami dönem içinde ise en çok Samaniler zamanında başta ticaret olmak üzere ilim, kültür faaliyetleri ve stratejik öneminin artmasıyla güçlü bir çekim merkezi haline gelmiştir. Gazneliler döneminde de en parlak yıllarını yaşamıştır.
Ayrıca Belh, siyasi cazibesinin yanı sıra verimli toprakları ve çok sayıdaki akarsularıyla da pek çok insanı kendisine çekmiştir. Bu nedenle farklı etnik yapıya sahip insanları Belh’te görmek mümkündür. Şehrin bu özelliği insanları çeşitli alanlarda rekabete zorlamıştır. Müslümanlarla gayr-i müslimler arasındaki dini rekabet devam ederken Müslümanların da kendi aralarındaki mezhep tartışmaları cami ve medreselerde kendini gösteriyordu.
Böylece Belh’te askeri, siyasi, kültürel, dini ve mezhebi açıdan savaşlar görülürken bu sorunları çözmek için de büyük âlimler, siyasetçiler ve komutanlar yetiştiriliyordu. Bu olaylar Belh’i sürekli hareket halinde tutuyor ve onun değişimini ve gelişmesini sağlıyordu.
Doctorate Thesis
SUMMERY
Doctorate Thesis
Balkh in Ghaznavids Time(AD.963-1040)
Farid Ahmad QARIZADAH
Counselor: Prof. Dr. Hasan KURT
2011- pages-400
In our work we have entreated political history of Balkh until the Ghaznavids time and detailed Balkh in Ghaznavids time. The Ghaznavids used Balkh as a second capital city as well a garrison city and protected the north lands by taking the advantage of it’s strategical location. Since the establishment, Balkh had been a prior capital city to many states and in due course keeping the position with substantial income sources as a major city.
Balkh is a crossroads due to it’s geographical location. It is located on the way from China to West (Iran and Europe) and Middle Asia to India. For that reason Balkh, came to these days by changing hand between the dominant, competitive forces in the region.
During the Islamic time most specially in Samanid Empire by rising strategical importance, Balkh became primarily in commerce an attraction center and science and cultural activity. It lived the brilliant time in the Ghaznavids period.
Besides, Balkh has attracted many people with lots of rivers and fertile lands together with political appeal, Therefore, it is possible to see people who has different ethnical structure. That specialty of the city compelled people on competition in many ways. On one hand as the competition was going on between the Muslims and Non-Muslims on the other hand there was a competition going between the Muslims on sectarian basis in the mosques and madrasahs.
Thus, where there were religious, sectarian, cultural, political, military fights, there were great intellectuals raised for solving these problems. These events were always making Balkh on the move and enable its development.
Giriş
1) Afganistan’ın Fiziki ve Coğrafi Konumu:
Afganistan’ın yüzölçümü yaklaşık, 650.000 kilometre karedir. Kuzeyinde, Orta Asya Ülkelerinden Türkistan, Özbekistan ve Türkmenistan ile 2383 kilometre, doğuda kısa bir mesafede Çin ve Keşmir ile 71 km., güneyde Pakistan’la 2466 km ve batıda İran’la 850 km. sınırlıdır.
Afganistan, yüzölçümü bakımından oldukça büyük bir ülkedir.Toprakları kuzeydoğuda, küçük Pamir dağlarının heybetli yüksekliklerinden güneydoğuda Margo Çölü ve Registan’a kadar uzanmaktadır.[1] Yani, yüksek İram yaylası ile Hindikuş sıradağlarının uzantısı olan dağların kapladığı bir ülkedir.
Kuzeydoğuda, dağların kilit noktası olan Vahan kıstağı ise “Dünyanın Damı” Lakabına sahiptir. Aynı zamanda, Hint-İngiliz İmparatorluğu’nun topraklarını saldırılardan korumak için, İngilizler tarafından yaptırılmış olan Vahan geçidi göze çarpmaktadır. Orta ve doğu bölgeleri aşağı yukarı bütünüyle, Pamir ve Himalay’a bağlı olan, Hindukuş dağları kaplıyor. Hindukuş dağları ülkeyi enlemesine ortadan ikiye bölerek kuzey ve güney kesimler arasında ulaşımı büyük ölçüde engelliyor. Yükseltileri bir çok yerde 6100 metreyi aşar. Geri kalan kesimi kaplayan yüksek yayla son derece kurak iklimi bir çanak oluşturur. Güneybatıda bulunan Sistan çölü, dünyanın en sıcak kurak bölgelerindendir.[2]
Afganistan stratejik konum olarak ise daha bir önem kazanıyor. Gerek kuzeyden gelen gerekse, güney ve batıdan gelen istilâcı kavimler gözünde aşılmayan dağlarıyla, savaşçı kavmiyle tarih boyunca oldukça önemli stratejik bir özellik arz etmiştir.Afganistan, kuzeyden gelenler için Hindistan ve İran’a güney ve batıdan gelenler için Orta Asya ve daha kuzeye bir kapı olması sebebiyle stratejik önemini her zaman korumuştur.[3] Afganistan’ın hiçbir taraftan, denize yolu yoktur. Bu da biraz ülkenin ekonomisini etkiliyor. Ülke toprağının % 1’i Ormanla kaplıdır. Dünya ülkelerine göre, çok az bir ormanlığa sahiptir.[4]
Afganistan’da genellikle az yağış olur, ancak kışın kar yağışı özellikle yüksek kesimlerde çoktur. Hava yılın geri kalan mevsimlerinde açık ve güneşlidir. Genelde kuzeydoğuda hava yükselen dağların yüzünden çok soğuktur. Ama güneybatının sıcak yazlara sahiptir. Yağmur mevsimi Ekim’den Nisan’a kadar sürüyor. Kuzey ve Batının kurak ve alçak kısımlarında yıllık yağmur, 100 mm’den, 50 mm’ye kadardır. Doğu kısımlarında ise 250 mm’den, 400 mm’ye kadar ulaşır. Afganistan hızı 177 km. olan fırtınalarla dövülmektedir.[5]
Ülkenin büyük akarsuları Hindukuş dağlarından inerek genellikle dört ana yöne doğru akarlar ve diğer komşu ülkelere kadar giderler. En büyük ırmakları şunlardır :Âmuderya(Ceyhun), Harirod, Murğâb ırmağı, Hilmend ırmağı.
Afganistan doğal kaynakları bakımından da oldukça zengindir. Şu ana kadarı bilinen ve zaman zaman, kullanılan yer altı zenginlikleri şunlardır. Demir, Altın, Krom, Bakır, Doğalgaz, Petrol yatakları, Uranyum, Kömür, Lâcivert ve kıymetli taşlar ki bunlar yeterince işletilmemektedir. Ayrıca hidroelektrik potansiyeli de son derece önemlidir. Son jeoloji araştırmaları Afganistan’daki bu ve bunlar dışında, yani Kükürt, Yakut, Giruze, Kurşun, Gümüş, Antimontuz gibi diğer değerli madenler olduğunun isbat ve doğrulamıştır.[6]
2-Afganistan’ın tarihçesi :
Afganistan konumundan ötürü, uzun tarihi boyunca bir çok halk tarafından istilâ edilmiş. İslâm öncesi VI. Yüzyılda Pers Kralı Dara’nın, İslâm öncesi 328’de Büyük İskender’in İslâm öncesi, V. ve VI. Yüzyıllarda Ak Hunların eline geçmiştir. VI. Yüzyılda Arapların İslâm dînini yaydıkları ülke, XI. Yüzyıl başında Gazneli Mahmut yönetimindeki Türkler tarafından, İslâm uygarlığının odak noktalarından birine dönüştürülmüştür. XIV. Yüzyıl sonunda bütünüyle Timur İmparatorluğu topraklarına katılan ülkede, Timur soyundan Babür, Başkenti Kâbil olan Türk-Hint İmparatorluğu’nu kurmuştur.XVI. ve XVII. Yüzyıllar boyunca ülkenin bazı kesimleri Moğulların, geri kalan kesimler de İran’daki Safevilerin egemenliğinde kalmıştır.
Afganistan 1947’de Peştunlardan Ahmed Şah’ın önderliğinde İran boyunduruğundan kurtularak bağımsız bir krallığa dönüştü. XVIII. Yüzyıl sonundaki bir çekişmeden sonra, Dost Muhammed Han 1839’dan başlayarak bütünlüğü yeniden sağladı; ama İngiliz saldırılarına şiddetle savaşmasına karşın, bir tür yarı bağımsızlığı kabul etmek zorunda kaldı. Torunu Abdurrahman Han, İngilizlere karşı bağımsızlık savaşını yeniden başlattı ve İngilizler çok uzun yıllar süren savaşlar sonunda, Afganlılara boyun eğdirmeyi bir türlü başaramayıp, sonunda 8.Ağustos.1919 Ravalpindi ateşkesi ve 22.Kasım.1921 Kâbil antlaşmasıyla, Afganistan’ın bağımsızlığını kabul etmek zorunda kaldılar.
Abdurrahman’ın torunu Amanullah Han, Ülkenin bağımsızlığa kavuşmasını sağladıktan sonra, bir dizi siyasal ve toplumsal devrim gerçekleştirmeye giriştiyse de tutucuların tepkileri karşısında tahttan çekilmek zorunda kaldı (1929). İktidarı ele geçiren Habibullah Han’ın altı ay süren kanlı yönetiminden sonra, Amanullah Han’ın akrabalarından Nadir Şah, diktatörü devirerek (1929). Ülkeyi 1933’e kadar yönetti. Öldürülmesiyle yerine geçen (1933) oğlu Zahir Şah, 1964’te çok partili meşrutiyet rejimine geçme kararı alıp, bir Anayasa hazırlattıysa da kurulan siyasal partiler arasında dönem dönem şiddete kadar varan çekişmeler, 1973’te Kral’ın amcaoğlu Serdar Muhammed Davud’un askeri darbesine yol açtı:
Zahir Şah sürgün edilerek İtalya’ya yerleşti. Serdar Muhammed Davud’un Nisan 1978’de Marksçı bir darbe sırasında öldürülmesiyle iktidarı ele geçiren Hizb-i Demokratik-i Halk-ı Afganistan’ın (Afganistan Halkının Demokratik Partisi: AHDD) önderi Nur Muhammed Teraki, Devrim Konseyi Başkanı olarak yönetimi üstlendi.
AHDD’nin marksçı bir rejim uygulamaya başlayarak, eğitim, toprak mülkiyeti, aile hukuku, vb. alanlarda yüzeysel de olsa bazı kökten reformlar uygulamaya girişmesi ve ağır bir baskı rejimini başlatması, özellikle kırsal kesimdeki Müslümanlar arasında yoğun tepkiye yol açtı ve rejime karşı silahlı direnişe geçen ilk Mücahit toplulukları kulurdu. Artan Sovyet desteğine karşın, ayaklanmaların önünün alınamadığı Afganistan’da Nur Taraki’nin Eylül 1979’da Hafizullah Emin tarafından devrilmesinden (Kısa süre sonra da öldürüldü) sonra, Aralık 1979’daki Sovyet askeri müdahalesini H. Emin’in yerine Babrak Karmal’ın getirilmesi izledi. Sovyet müdahalesinden sonra çeşitli Mücahit toplulukları “Ortak düşmana karşı birlikte hareket” kararı alarak, Pakistan ve ABD’nin yoğun silah yardımıyla, Afganistan’ın önemli bir bölümünü denetimleri altına almayı başardılar.
Afgan gizli polis örgütü Başkanı Muhammed Necibullah 1986’da Babrak Karmal’ın Afgan Komünist Partisi Genel Sekreterliğinden ve Devlet Başkanlığından ayrılmasından sonra yönetimi üstlenip, muhafazakarların desteğini kazanmak amacıyla devletin marksçı uygulamalarına son verirken, barışın sağlanması için görüşmeleri de başlattı.
Kasım 1987’de, aşiret başkanlarının kurdukları bir meclise yeni bir Anayasa oylatıp, Cumhurbaşkanlığına seçildikten sonra Nisan 1988’de iki meclisli bir Parlemento için genel seçimler yapılacağını ve Parlemento’nun devrim Konseyi’nin yerini alacağını açıkladı.
Uzun görüşmelerden sonra, Nisan 1988’de İsviçre’de Cernevre’de imzalanan antlaşma ile Sovyet birliklerinin tümünün 15.Şubat.1989’a kadar ülkeden çekilmeleri kararlaştırıldı. Ayrıca Pakistan ile Afganistan arasında, birbirlerinin içişlerine karışmama ve milyonlarca mültecinin sınırdan geçmelerine izin verme konusunda anlaşıldı. SSCB ve ABD antlaşmalara garantör olarak imza koydular. Sovyet birliklerinin yarısının 15.Ağustos.1988’de geri kalanının 15.Şubat.1989’da Afganistan’da çekilmesinden sonra antlaşmaların imzalanmasına katılmamış olan Mücahitler, Necibullah yönetimine karşı savaşını gün geçtikçe şiddetlendirerek sürdürdüler.
Eylül 1991’de ABD ile SSCB’nin, savaşan taraflara silah yardımında bulunmamakta antlaşmalarının ardından, Necibullah tek yanlı olarak ateşkes ilân ettiyse de Mücahitler bu karara da uymayarak, Nisan 1992’de Kâbil’e girmeyi başardılar. Hemen ardından, Necibullah bütün görevlerinden çekildiğini açıklamak zorunda kaldı ve çeşitli Mücahit gruplarının temsilcilerini içeren 50 kişilik bir geçici konsey oluşturuldu;
Ama Mücahit topluluklarının en önemlilerinden Hizb-i İslâmi’nin önderi Hikmetyar, bu konseyi tanımadığını açıkladı. 14 Yıl süren savaştansonra yönetimi resmen devralan Geçici Konsey’in başkanlığına Müceddedi, Başbakanlığa da Abdüssabur Ferit atandı.
28.Haziran.1992’de Afganistan’ın bir İslâm Cumhuriyeti olduğu ilân edildi ve Devlet Başkanlığına Prof. Burhaneddin Rabbani getirildi. Burhaneddin Rabbani, zamanı dolduğunda, koltuğu bırakmadığında tüm diğer gruplar ona karşı çıktılar ve Afganistan’da, Sovyetler döneminde bile ölmeyen insan ve tahrip olmayan evler ve binalardan daha fazlası bu iç savaşta meydana geldi.
1994 Yılı Kandahar’da ortaya çıkan Taliban adındaki yeni bir örgüt, Pakistan ve Suudi Arabistan’ın yardımıyla kısa sürede, Afganistan’ın % 90’nını kontrol altına aldı. Bir çok katı kurallar koyan Taliban Lideri Molla Ömer, 1996’da kendini Emirul Müminin olarak lakaplandırdı. Erkekler için sakal bırakma zorunluluğu koyan Taliban daha çok kadın özgürlüğünü kısaltmıştı.
Televizyon, fotoğraf, müzik ve eğlence gibi şeyleri de yasaklayan Taliban, ABD’ye 11.Eylül.2001’de saldırıda bulunan Arap asıllı Usame Bin Laden’i Afganistan’da sakladığı için, ABD tarafından istenince, Laden verilmedi. ABD, Afganistan’da yeni bir hükümetin gelmesi için Taliban’a karşı saldırı düzenledi ve Taliban Afganistan’daki karşıtlarıyla da çatışmaya girince tamamen ortadan kayboldu.
Şimdi ise BM aracılığıyla Almanya’nın Bunn kentinde düzenlenen toplantıyla Afganistan geçici devlet başkanlığına, Hâmit Karzai getirildi. Yakında bir konsey daha oluşturularak iki yıllığına bir devlet başkanı seçilecek ve daha sonra Afganistan genel seçimle başkanını seçecektir. Şimdi ise barış sağlamak için Afganistan’da ISAF adındaki barış gücü bulunmaktadır. Bu barış gücü BM askeri gücüdür. Farklı ülkelerden oluşmaktadır.[7]
[1] Hakkı Dursun Yıldız (redaktör),Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi:ilk Müslüman Devletleri (VI.Cilt),Çağ yayınları,İstanbul 1983,s.19.
[2] Grolier İnternational Americana Eencyclopedin , “Afganistan” maddesi, c.I , Translation and Adaptation Made by Medya holding A.Ş.(sabah Gazetesi), Danburg Connecticat,İstanbul 1994,s.102-104.
[3] Mahmud Osmanoğlu, Afganistan Cihadın 10. Yılı, Rehber Yayınları, Ankara 1990, s. 12.
[4] Hüseyin Ali Yezdani (Hackazım), Pujüheşi der Tarihi Hazaraha, c. I, İkinci Baskı, Mehir Yayınları
[5] Lee Deblear Fisher, “The Fareast and Australia 1994”, Çev: Muhammed Ali Cuga, Sıraç, XII. Dergisi, Afganistan Yazarları Yayın Merkezi, Meşhed 1997, s. 51.
[6] Türk Ansiklopedisi,”Afganistan” c. I, MEB Yayınları, Ankara 1946, s. 168.
[7] Musa Farid Ahamad,Afganistan tarihine genel bir bakış,bitirme tezi,S.D.Ü. İlahiyat Fakültesi,isparta 2002.
3-Afganistan’ın etnik ve idari yapısı :
Afganistan toplumu, bir din, ayrı diller ve bölgesel topluluklar mozaiği oluşturan çekirdek aile, köy ve kabîle birimlerine dayanır. Binlerce yıldan beri süregelen istilalar ve yerel hareketler Ülkede Orta Asya’nın aşağı yukarı bütün topluluklarından, Moğollardan, Araplardan ve hatta İskender döneminden kalan Yunanlılardan bile temsilciler bırakmıştır.
Günümüze kadar, Afganistan’da kesin bir rakam gösteren nüfus sayımı olmamıştır. Ancak, bir çok tahminler vardır. M. S. 1985 Nüfus tahminine göre 25 Milyondur.Ülkenin % 99’u Müslüman % 1’i ise, Budist ve diğer Dinlerden, Müslümanların % 84’ünü Sünni Hanefi, % 13’ünü Şii esna-aşari, % 2’sini, Şii İsmâiliye ve % 1’ini de diğerleri oluşturmaktadır.[1]
Afganistan’da çok farklı milletler yaşadığı için ülkede yaklaşık 30 anadili ve mahalli dil konuşulmaktadır. Dillerin en önemlisi ve yaygını ise, Farsça (Derice), Peştuca ve Türkçe (Özbekçe ve Türkmence)’dir. Farsça’nın hem kültürel bir geçmişinin olması ve hem de ülke çapında çeşitli etnik guruplar tarafından anlaşma dili olarak kullanılması yani ülkenin yaklaşık% 48’i tarafından konuşulması. Bunun yanında, Peştunca’nın da konuşanlarının çoğunluğu teşkil etmeleri, yani yaklaşık ülkenin % 35’inin Peştuca konuşması sebebiyle her iki dil (Farsça ve Peştuca) Afganistan’ın resmi dili olarak kabul edilmiştir. [2]
Afganistan halkı, Asya kıtasının ortasında bulunduğu konumuna göre, iki ırkta oluşmuştur. Biri Ariyalılar, diğeri ise Zert (Sarı) ırkıdır. Çünkü, Doğu ve kuzey Afganistan’da tamamen Sarı ırkından ve batı, güney Afganistan’a ise genelde, Ariyalı ırktan olanlar yaşamaktadırlar.Yani, Afganistan’ın % 99’u bu iki ırka mensuptur. % 1’lik bölümü ise eski Arapların, Belh’in bazı yerlerine yerleştiklerinde ve onların da Sami ırkından olduğu bilinmektedir. Afganistan’ın, Ariyalıların çeşitli milliyetlerden oluşurlar, bunlar; Peştunlar, Beluçlar, Tacikler (Herat’ın Farsça koşunlarıyla, Farahlılar, Bedehşan kavimleri), Nûristanlılarve Hindulardır.
Sarı ırktan olan, Afganistan sakinleri ise şunlardır; Özbekler, Hazaranlar, Türkmenler, Kazaklar, Tatarlar, Gurlular ve Heratın Moğulları.[3] Bazı yazarlarca da Türk kökenli olan gruplar yani Özbek,Türkmen ve diğerleri beyaz ırka mensup olarak gösterilmektedir. Zamanla, Afganistan halkı birbiriyle karışmış ve çok sayıda iki ırktan ve iki milletten olan insanlar ve aileler oluşmuştur, yani melez olmuşlar.
Afganistan, 1973’e kadar geleneksel monarşiyle idare edildi. Temmuz.1973’de ise Saltanat Ailesinden Davud Han bu geleneksel monarşiyi Cumhuriyete çevirdi. 27.Nisan. 1978’i takiben Tavaki darbesiyle birlikte gelen komünist rejim ise başvurduğu tüm barbarlıklara, kullandığı bütün vahşet makinalarına rağmen, “Yıkılmakta olan ama Rus desteği ile ayakta duran” bir duvardan öte bir görüntü sergileyemedi.[4]
Nisan.1992’de Mücahitler, komünist devletini yıktılar ve Kâbil’i ele geçirdiler. Çeşitli Mücahit guruplarının temsilcilerini içeren 50 kişilik bir Geçici Konsey oluşturuldu ama Mücahit topluluklarının en önemlilerinden Hizb-i İslâmî’nin Önderi Hikmetyar, bu Konseyi tanımadığını açıkladı. 14 Yıl süren savaştan sonra yönetimi resmen devralan Geçici Konsey’in başkanlığına Prof.Sıbğatullah Müceddedi, başbakanlığa da, Abdüssabur Ferit atandı. 28.Haziran 1992’de Afganistan’ın bir İslâm Cumhuriyeti olduğu ilân edildi ve devlet başkanlığına Prof. Burhaneddin Rabbani getirildi.[5]
Daha sonra, Ülkü aşırı dinci olan Taliban’ın eline geçti ve Afganistan’ı İslâmî Şeriatla idare ettiler, aşırı dinci oldukları için, İslâm Şeriatını da yanlış uyguluyorlardı, böylece halk onları da istemiyordu. Taliban da, ABD’ye yapılan 11.Eylül.2001 tarihinde terörist saldırıdan sorumlu zannedilen, Usame bin Laden’i sakladıkları gerekçesiyle ABD. ve diğer Taliban karşıtı gurupların ittifakıyla ortadan kaldırıldı. Şu anda da Afganistan İslâm Cumhuriyeti Devleti başına geçici olarak Hâmid Karzai getirilmiştir. Daha sonra, İki senelik bir geçici hükümet getirilecekti ve sonrası ise bir seçim olacaktır. Ülke 31 İdâri bölgeye ayrılmıştır, başkent Kâbil’dir. Diğer önemli şehirler, Kandehâr, Bağlan, Herat, Tağab, Mezar-ı Şerif, Celalabad ve Kunduz’dur.[6]
[1] Hüseyin Ali Yezdani (Hâckâzım), Pujüheşi der Tarihi Hazaraha, c. I, s. 126.
[2] Mahmud Osmanoğlu, Afganistan Cihadın 10. Yılı, s. 14.
[3] Hüseyin Ali Yezdani; (Hâckâzım), Pujüheşider Tarihi Hazaraha, c. I, s. 129.
[4] Groliler İnternational Americana Encyelopedin, ‘‘Afganistan”, c. I, s. 102-104.
[5] Mahmud Osmanoğlu, Afganistan Cihadın 10. Yılı, s. 13
[6] Groliler İnternational Americana Encyelopedin, ‘‘Afganistan”, c. I, s. 104.
2. Bonn Konferansı Ve Geçici Hükümetin Kuruluşu
Afganistan’da, kısa bir sürede hakimiyet kuran Taliban, 11 Eylül 2001’den sonra, ABD’nin yaptığı bir operasyon sonucu kısa bir sürede yok oldu. Taliban’ın yönetimi elinden aldığı Prof. Burhaneddin Rabbani ise, Taliban’dan sonra Birleşmiş Milletler çadırı altında oluşacak bir geçici hükümete kadar tekrar cumhurbaşkanlığı görevindeydi. Birleşmiş Milletler, Afganistan’ın başı boş kalmaması ve halkında memnun kalabileceği bir yönetimi altı aylığına, Afganistan başına getirmek için, Almanya’nın Berlin’inde planlanan bir toplantıyı yapmak isterken, daha sonra güvenlik gerekçesiyle eski başkent Bonn’u Afganistan’ın geleceğini belirleyecek konferansın yapılacağını açıkladı.
27 Kasım 2001’de, Bonn kenti yakınlarındaki Petersberg konuk evinde Afganistan konferansı Birleşmiş Milletler’nin, çatışı altında, resmen başladı. Bu konferansa değişik gruplardan toplam 30 Afgan temsilci, 11 de Birleşmiş Milletler arabulucusu katıldı. Almanya Dışişleri Bakanı Joshka Fiseher ve Birleşmiş Milletler Afganistan sorumlusu Lakholar Brahimi tarafından açılan konferansa çok sayıda uluslar arası diplomat da gözlemcilik yaptılar.
30 delege 18 ülke, 1973 yılından beri Roma’da sürgünde yaşayan Kral Zahir Şah grubu 7, İran’daki mücahitlerin lideri Gülbeddin Hikmetyar’ın Kıbrıs’ta sürgünde bulunan yandaşlarından oluşan Kıbrıs Girişimi 6, kuzey İttifakı 14 ve Pakistan-Peşaver’deki Peştunlar ise 3 temsilci ile konferansta temsil edildiler.
İktidardan devrilen Talibanlar ise temsil edilmediler. Toplantılara Taliban’dan hiçbir temsilci katılmayacaktı. Konferansa, Birleşmiş Milletler Güvenlik konseyinde yer alan ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere ve ayrıca Pakistan ve İran gibi Afganistan’ın komşuları da katıldılar. Konferansın yapıldığı Petersberg devlet konu evinin çevresinde ise yoğun güvenlik önlemleri alınmıştı.
Bu dört grup, görüşmelere çeşitli ön koşullarla oturuyorlardı. Burhaneddin Rabbani yönetimindeki kuzey İttifakı, 1996 yılında Taliban tarafından sadece başkent Kabil’den sürüldüklerini belirterek, gerçekte yönetime gelme hakları bulunduğunda ısrar ediyorlardı. Diğer gruplarla da iktidarı paylaşmaya hazır olduğunu belirten kuzey İttifakı, iktidarın Peştun çoğunluğuna verilmesinin söz konusu olamayacağını, çünkü Peştunların zaten ittifak’ın bir parçası olduklarını savunuyorlardı. Bilindiği gibi kuzey İttifakı 4 ayrı parti ve örgütün bir araya gelmesinden oluşuyordu. Konferansa katılan gruplar arasındaki çelişkilerin asıl olarak, söz konusu grupların arkasındaki ülkeler arasındaki çelişkiler olduğu ifade ediliyordu. Kuzey İttifakı’nın arkasında Rusya ve İran’ın, Roma Grubu’nun arkasında ise daha çok AB’nin olduğu ifade ediliyordu.
Bunlara rağmen öncelikli olarak Afganistan’a bir “idare”nin atanması öngörülüyordu. Birleşmiş Milletler tarafından belirlenen 5 maddelik plan çerçevesinde, seçimlerin ise iki yıl sonra yapılması öngörülüyordu. Şimdilik, daha çok eski Kral Zahir Şah’ın yönetiminde bir geçici idaresinin kurulması planlanıyordu. Hikmetyar yandaşlarının oluşturduğu Kıbrıs Girişimi’nin tavrı hakkında ise hâlâ açık bir şey söylemek mümkün değil12. 9 gün süren ve 5 Aralık 2001’de sona eren Afganistan görüşmeleri sonunda geçici Afgan hükümetinin kurulması kararlaştırıldı. Hamid Karzai Afganistan’ın yeni başbakanı olarak belirlendi. Söz konusu anlaşma, 5 Aralık 2001’de kuzey İttifakı heyeti başkanı Yunus Kanuni, Roma heyeti başkanı Abdüssettar Sirat, Peşaver heyeti başkanı Seyit Hamit Gaylani ve Kıbrıs Heyeti başkanı Humayun Jarir tarafından imzalandı12.
Afganistan için, Bonn’da Birleşmiş Milletler. gözetimi altında gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda 21. yy. ilk savaşında ikinci perde de kapandı. İlk perde kuzey İttifakı’nın Kabil’e girmesiyle kapanmıştı. Bonn Anlaşmasıyla birlikte ikincisi de son bulmuş oldu.
Hamid Karzai’nin şahsında bir Peştun başbakana Taciklerin tüm kilit bakanlıkları ellerinde tuttukları bir hükümet sürdürülebilir bir denge gözükmüyordu. Karzai’nin kontrol ettiği Kandahar bölgesindeki çatışmalar orda bile tam bir otoritenin hakim bulunmadığını gösteriyordu.
Kurulan bir geçici hükümete destek verenlere karşılık karşı çıkanlar da vardır. Gülbüddin Hikmetyar ise yeni hükümeti tanımadığını açıkladı. Memnuniyetsizliğini açıkça ve sert biçimde açıklayan bir de Raşit Dostum vardı13.
Bonn Anlaşması Dayton Anlaşması gibidir; Bu anlaşma ise Bosna-Hersek’le ilgili olarak imzalanan ve bu ülkenin bağımsızlığını, siyasi iradesini tehdit etmeyi amaçlayan Dayton Anlaşmasına benzemektedir. Aynı şekilde Bonn Anlaşmasıyla da Afganistan’ın geleceğine bir ipotek konulmuştur14.
22 Aralık 2001 ‘de Hamid Karzai Başkanlığındaki geçici Hükümet yemin ederek resmen göreve başladı. Başkent Kabil’deki yemin töreni Kur’an-ı Kerim okunarak başlatıldı. İktidarı, teslim alma törenine, yaklaşık 2bin kabile lideri, yeni bakanlar ve yabancı diplomatlar katıldı. Bonn’da uzun görüşmelerden sonra, varılan anlaşmaya göre Afganistan geçici hükümeti, 6 ay boyunca ülkeyi yönetecek. Böylece 23 yıldır iç savaşın sürdüğü Afganistan’da yeni bir dönem başlamış oldu. Hamid Karzai eski Başbakan Rabbani’den görevi resmen devraldı. Devir teslim sırasında Rabhani’nin Karzai’ye sarılması ve her iki liderin birbirlerine samimi davranışları dikkat çekti.
İkna edilen General Raşid Dostum da en ön safta katılarak yeni hükümete destek verdiğini açıkça göstermiş oldu. Yemin törenine katılan kadınların da görüldüğü, sadece ipek başörtüsü taktıkları ve bir çoğunun da makyajlı oldukları dikkat çekmişti. Konuşmacıların hitap ettiği kürsünün arkasındaki duvarda, suikasta kurban giden kuzey İttifakı askeri lideri Ahmed Şah Mesud’un resmi yer aldı15.
Hamid Karzai liderliğindeki geçici hükümet, altı ay sonra geleneksel meclis (Loyajirge) toplanacak ve bu meclisin kararları doğrultusunda ülkede seçim ortamı oluşturulacak. Sonra da seçim yapılarak ülkenin yeni yönetiminin belirlenmesine çalışılacak16.
Ancak 6 ay kısa bir süre olduğu için, Hamid Karzai hükümeti 18 aya kadar uzatıldı ve çalışmalar da planlamaya göre devam etti. Afganistan geçici hükümetinin kuruluş yıl döneminde, II. Bonn konferansı yapıldı. Konferansın açılışında, konuşan başbakan Gerhad Söhreder, “Petersberg’te 1 yıl önce tarih yazıldı. Afgan halkına umut ve perspektif verilmesi yolunda büyük bir adım atıldı” dedi. Schröder, Afgansitan’daki kabile çatışmalarının ve eski Taliban yönetiminin, sadece Afganistan’a değil, komşu ülkelere de büyük zarar verdiğini belirterek, “Afganistan, uluslar arası toplumdan dışlanmıştı. Burada, bu kötü gelişmelerin üstüne çizgi çekildi. Şimdi Afganistan’da uluslar arası toplum tarafından takdir edilen bir hükümet var. Bu, Devlet Başkanı Hamid. K. ‘nin başarısıdır” diye konuştu. Afganistan’ın uluslar arası topluma yeniden katılma fırsatını yakaladığına, anayasanın hazırlanması için bir komisyon oluşturulduğuna işaret eden Sehröder, “kadınların politikaya katılmaları ve insan haklarına değer verilmesi çok önemli. Ülkenin yenilenmesi ve yeniden imarı için insan haklarına uyulması Şart” dedi. Uluslar arası terörizme karşı mücadelenin, Afganistan’ın yeniden imarı için gerekli olduğunu vurgulayan Sehröder, “Afganistan’da mücadelemiz henüz sona ermedi. Hala uzun vadeli ve sabır gerektiren çabalarımızı sürdürmeliyiz” diye konuştu.
Dışişleri Bakanı Soschka Fiseher de Afganistan’da yıllarca süren çatışmalardan sonra ilk Afganistan konferansı ile Afgan halkına ilk kez umut verildiğini belirterek, ikinci toplantıyı da yapılan çalışmalarla ilgili bilanço çıkartmak ve eksiklikleri tespit etmek amacıyla düzenlediklerini belirtti17.
Daha sonra, Hamid Karzai ve Birleşmiş Milletler temsilcisi de birer konuşma yaptılar. M.K.’nın liderliğinde geçici hükümet, kuruluşundan beri Afganistan’ın, yeniden yapılanması için yurtiçi ve yurtdışı çalışmalarını sürdürmektedir.
12 www.evrensel. net/01/11/28/dünya,htm
12 www.turkfederasyon. com/html/dünya.html
16 www. usembankara.org.tr/Terrornet/print107.htm
17 www.ehaber.net/haberler/b0675.shtml
II. BÖLÜM
1. Hâmid Karza-i’nin Afganistan’ın Yeniden Yapılanması İçin Yaptığı Çalışmalar:
1. Bonn Konferansı sonrası, Afganistan geçici Cumhurbaşkanı olan Hâmid Karza-i, görevine (22 Aralık 2001) resmen başladıktan sonra, Afganistan’ın yeniden yapılanması için çalışmalarına yoğun bir şekilde başladı. 07.01.2002’de , İngiltere başbakanı Toni Blear Afganistan’ı gayri resmi olarak ziyaret etti ve Hâmid Karza-i’yi ile, yeniden yapılanma üzerine konuştular. 17.01.2002’de ABD Dışişleri bakanı Kolin Paul Kabil’i ziyaret etti; ve Hamid Karzai’yle görüştüğünde Afganistan’ın inşası için yardımlarının süreceğini belirtti18.
Hamid Karzai bazı diğer yabancı ülkelerden gelen, ziyaretçilerin de ziyareti bitince, Afganistan’ın yeniden yapılanması için yurtdışı seferlere başladı. İlk olarak, 19.01.2002 tarihinde, Arabistan’a gitti ve oradan Japonya’nın başkenti Tokyo’da düzenlenen, konferansa katıldı. Tokyo’da, toplanan ülkelere Afganistan için çok büyük yardımın gerekli olduğunu vurgulayan Hamid Karzai 22.01.2002’de Çin&e gitti. Burada da, Afganistan için yardım sözü alan Hamid Karzai Afganistan’a geçti19.
Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan, Afganistan’daki yeni hükümete destek bildirme amacıyla başkent Kabil’e gitti. 25 Ocak 2002. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan, geçici hükümetin başkanı Hamid Karzai ile bir araya geldi. Düzenlenen basın toplantısında Karzai, Birleşmiş Milletler’in aşiret temsilcilerinden oluşan geleneksel meclis Loya Jirga’yı düzenleyecek komisyondaki isimlerin belirlendiğini söyledi. Kofi Annan, 40 yıldır Afganistan’ı ziyaret eden ilk Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri oluyordu. Karzai, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kofi Annan ile yaptığı basın toplantısında, gelecekteki Afgan hükümetini belirleyecek Loya Jirga’da yer alacak 21 kişinin ismini okudu ve bu listenin Birleşmiş Milletler tarafından tarafsızca belirlendiğini ifade etti. Karzai, listede bulunan isimlerin çoğunu tanımadığını belirterek, “bu, komisyonun gerçekten yansız bir komisyon olduğunu gösteriyor” dedi. Karzai, dünya kamu oyunun gelecekte de ülkesine yardım etmesini beklediklerini de söyledi. Karzai de görüşmesinin yanı sıra Afganistan’da bir kız okulunu gezen ve Birleşmiş Milletler yetkilileriyle bir araya gelen Kofi Annan ise, Tokyo konferansında Afganistan’a vaad edilen yardımın bir an önce ülkeye ulaştırılmasını istedi20. 26.01.2002’de, Hamid Karzai resmi temaslar için Kabil’den ABD’ye gitti. 28.01.2002’de, Hamid Karzai ABD başkanı Bush’la Afganistan’ın yeniden yapılandırılmasını görüştü. 29.01.2002’de Hamid Karzai ABD kongre meclisine katıldı. 30.01.2002’de Hamid Karzai New York’a gitti ve oradan Emniyet Şurası’nın toplantısında bir konuşma yaptı. 30.01.2002 Hamid Karzai İngiltere’ye gitti ve orada, Başbakan Toni Blair’la görüştü ve Afganistan’a yardım için söz aldıktan sonra, ülkeye döndü. 04.02.2002’de, Rusya Savunma Bakanı Eygor İvanov Kabil’e geldi VE Hamid Karzai ile görüştü. 05.02.2002’de İngiltere Savunma Bakanı Cifhun, Hamid Karzai ile görüşmek üzere Kabil’e geldi. 06.02.2002’de Hamid Karzai, Afganistan’ın kuzey batısında olan Herat’a gitti ve oranın valisi İsmail Han’la görüştü. 08.02.2002 Hamid Karzai, bir yüksek mekan heyetini Pakistan’a gönderdi. 27.02.2002’de , Birleşmiş Milletler Heyeti Ahter İbrahimi, cumartesi günü Hamid Karzai ile görüştüğünde, Birleşmiş Milletler olarak onu desteklediklerini ve aynı zamanda iç çatışmaların durdurulması için bir an önce milli ordunun kurulmasını da desteklediklerini de söyledi. Afgan Yetkililer birkaç gün içinde ABD’den ticari yetkililerin Kabil’e geleceğini söylediler. Hamid Karzai başkanlığında Afganistan’ın değişik yerlerinden oluşturulan 11 kişilik bir heyet iki günlük görüşmeler için Pazar günü Tahran’a gittiler VE burada, ABD başkanı Bush’un temsilcisi olan Afgan asıllı Halil Zad, Afganistan yetkilileri ile görüştükten birkaç gün sonra, habercilere ABD, Afganistan’a askeri müşavirler göndermek istediği söyleyerek şöyle devam etti: “Savaşın ortadan kalkması ve kaldırılmasının yolu bir milli ordunun hayata geçmesi ve bu işlevin de aylarca sürebileceğini zannediyoruz” dedi.
İran’a giden heyet, cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi tarafından Pazar günü karşılandı. Karşılamada, her iki ülkenin milli marşları okundu ve askerler selamlandı. Hamid Karzai İran’da görüşmelerini sürdürürken, Ayetullah Hamaney ile de görüştü. Hamid Karzai İran yetkilileriyle beş antlaşmaya imza attı ki bu antlaşmaların genelde, eğitim ve öğretim sektöründe olduğu belirtildi. Hamid Karzai İran’dan Hindistan yetkilileriyle görüşmek için Yeni Delhi’ye gitti. Hindistan’dan Afganistan’a Hindistan’ın hediye ettiği bir uçakla döndü.
Bazı iç sorunlardan dolayı Vardak Valisini Paktiya’ya atadı ve Kâri Baba’yı Gazne Valisi olarak tayin etti. 01.03.2002 tarihinde Hamid Karzai, Fransa’ya gitti ve cumhurbaşkanıyla görüştü. Fransa dışişleri bakanıyla görüşmesinde Afganistan’ın yeniden yapılanması için fazla destek vermesini istedi. 04.03.2002 Fransa dönüşünde Özbekistan’a gitti. Cumhurbaşkanı İslam Kerimov ve Yunusov Özbekistan başbakanı ile Afganistan hakkında görüştükten sonra, oradan Türkmenistan’a geçti. Aşkâbad’da Sefer Murat Niyazov’u de ziyaretinden sonra 07.03.2002’de Kabil’e dönen Hamid Karzai, uzun bir yolculuktan sonra daha önce General Fehim’in ordu düzenlemesi için topladığı komutanların toplantısına katıldı. 22.03.2002’de Hamid Karzai ve Zalmay Halilzad Mezar-ı Şerif’e nevruza katılmak için gittiler. 23.03.2002’de tekrar Kabil’e döndüler. Hamid Karzai cumartesi günü Amari Lisesini 22 eğitim ve öğretim yılının açılışını yaptı. Birleşmiş Milletler temsilcisi, Zalmay Halilzad ve bir çok diğer ülkelerin elçileri katıldı. Açılışta herkesin gözyaşları döküldü. Zalmay Halilzad İngilizce konuşmak isterken Hamid Karzai’nın ricasıyla derice konuştu. Birleşmiş Milletler ve Ahzar İbrahimi de birer konuşma yaptılar. 25.03.2002’de Hamid Karzai İran Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi ile bir telefon görüşmesi yaptı. 29.03.2002’de Hamid Karzai 4500 kişilik ISAF ordusundan Kabil dışına da emniyet için hizmet vermelerini istedi. 01.04.2002’de Hamid Karzai ve General Fehim Bagram’da isaf güçleriyle görüştüler. 03.04.2002’de Hamid Karzai salı günü Pervez Müşerref ile görüştü. 05.04.2002’de Hamid Karzai iki günlük bir görüşme için perşembe sabahı Ankara’ya gitti. Yaptığı basın toplantısında “Afganistan’da, barış ortamını bozmak isteyenler çabaları yetersiz kalacak ve artık Afganistan’da savaş olmayacak” dedi. 06.04.2002’de Hamid.K. cuma günü Ankara’da ISAF komutasını isteyen diğer ülkelerle görüştü. Türkiye başbakanı Ecevit ISAF komutasını almaya hazır olduklarını söyledi. 07.04.2002’de Hamid Karzai cumartesi günü cep telefonları açılışını yaptı. 10.04.2002 salı günü ise, Bamiyan ilini gezdi ve orada zarar görmüş putlar ve heykelleri inceledi. Zahir Şah’a, ülkeye dönüşünde eşlik etmek için Hamid Karzai 16.04.2002 tarihinde Roma’ya gitti ve 17.04.2002’de İtalya başbakanı ile görüştü. Yaptığı basın toplantısında “Afganistan’ın gelecek yönetiminde, görev yapmaya hazır olduğunu” söyledi. 22.04.2002’de Kabil’e dönen Hamid Karzai din adamlarıyla bir toplantı yaptı. 09.05.2002’de Almanya başbakanı 20 kişilik fen ve iktisat bilim adamlarıyla bir günlük gezi için Kabil’e geldi ve Hamid Karzai tarafından karşılandı. Hamid Karzai 5 ay içinde üçüncü kez Pakistan’a gitti(14.05.2002). 17.05.2002’de Hamid Karzai perşembe günü öğleden sonra âzât dergisinin yazarlarıyla bir araya geldi. Hamid Karzai, 19.05.2002 Cumartesi akşam üstü medeniyet adlı konferansta yaptığı bir konuşmada, Mücahitlerin, savaşı istemediklerini ve onların da artık barışa katkıda bulunmalarını istedi. Onların da böyle bir medeniyete sahip olduklarını söyledi. 21.05.2002 pazartesi akşamı, Hamid Karzai yeni askerlik yaş yasasını açıkladı. 23.05.2002 Hamid Karzai Savunma Bakanlığı’nın yeni kurduğu Savunma Komisyonu’nun ülkeyi her tür zorluklara karşı koruyacağını söyledi. 24.05.2002’de Hamid Karzai, Milâdi Nebi (s.a.v.) nedeniyle bazı hapiste bulunan insanları serbest bıraktı. 28.05.2002 pazartesi günü üçlü görüşme Afganistan, Pakistan ve Türkmenistan arasında doğalgaz için İslâmâbad’da başladı. 30.05.2002 Çarşamba akşamı Hamid Karzai ve bir grup heyet toplantıya katılmak için İslâmâbad’a gittiler. Hamid Karzai, Pakistan ve Hindistan’lı yetkililere Afganistan’ı örnek göstererek savaşın çözüm yolu olmadığının altını çizdi ve 31.05.2002’de Kabil’e geri döndü. 02.06.2002 pazar günü Kabil’in iki ilmi araştırma merkezini 10 sene sonra faaliyete geçirdi. 04.06.2002’de Fransa Savunma Bakanı Hamid Karzai ile Kabil’de görüşme yaptı. 05.06.2002’de Almata’da bir toplantıya katılan Hamid Karzai Çin Cumhurbaşkanıyla iki ülke meseleleri hakkında görüş alışverişinde bulundu. 18.07.2002 çarşamba akşamı Hamid Karzai komisyon kararından sonra radyo ve T.V. programlarını onayladı. 19.07.2002’de Hamid Karzai devletin ticaret konusunda, ticaret eden ve iş adamlarına her türlü kolaylıkları sağlanacağından emin olduğunu söyledi. 23.07.2002 Hamid Karzai eski mücahitlerden ve siyasilerden on iki kişiyi Milli Savunma Komisyonu’na tayin etti. 29.07.2002 ABD’nin dış siyaset komite başkanı Hamid Karzai ile resmi bir görüşme yapmak için Kabil’e geldi. 30.07.2002’de Hamid Karzai Küner, Lağman ve Bağlan’ın yeni valilerini atadı ve eski mücahit komutanı olan Enver Cegdeleği Kabil Belediye Başkanı olarak atadı. 05.09.2002 Hamid Karzai Kabil’de katıldığı bir konferansta yeni paraların çıkacağı haberini verdi. 09.09.2002’de Hamid Karzai 11 Eylül’ün yıldönümü için ABD’ye gitti. 14.09.2002 cuma günü Hamid Karzai Birleşmiş Milletler konseyinde Afganistan’a yardım edecek ülkelerin temsilcileriyle görüştü. Bu görüşme 21 ülkenin dış temsilcileriyle birlikte yapıldı. 27.09.2002 Hamid Karzai üç haliç ülkesini ziyaret için Kabil’den ayrıldı. İlk olarak Arabistan’a gitti. 07.09.2002’de Hamid Karzai Yeni Anayasa’yı oluşturdu. 03.11.2002 Hamid Karzai’nin, ülke barışı ve emniyeti onayladığı askeri komisyon faaliyet’e geçti. 03.11. 2002’de İnsan Hakları Yüksek Heyeti Karzai ile Afgan kadınları hakkında bir görüşme yaptı. 08.11.2002 Hamid Karzai hapisteki tüm kadınları on bir kişi hariç hepsini serbest bıraktı. 11.11.2002 Kabil, Kandahar ve Herat şehirlerinin yapılanması için bir grup heyet Kabil’e gelerek Hamid Karzai ile görüştüler. 27.11.2002 Hamid Karzai dünya Bankası’nın Afganistan’a yardım etmesini istedi. 01.12.2002 Hamid Karzai heyeti ile birlikte ikinci Bonn Konferansına katılmak üzere Almanya’ya gitti. 03.12.2002’de Bonn Konferansı Almanya Başbakanı’nın konuşmasıyla başladı ve daha sonra Hamid Karzai konuşma yaptı. 05.12.2002 tarihinde Kabil’e geri döndü. 06.12.2002 Hamid Karzai Ramazan bayramı nedeniyle 160 kişiyi hapisten çıkardı.15.12.2002 Hamid Karzai Afganistan’ın yeniden yapılanmasına yardım toplamak için Avrupa’ya gitti. 19.12.2002’de İsveç’e gitti ve İsveç başbakanı ile İsveç kraliçesini ziyaret etti. 20.12.2002 bir seminer için Roma’ya gitti.25.12.2002 Hamid Karzai yönetiminin birinci yıldönümünde hazırlanan kokteylde konuşma yaptı ve olumlu ve olumsuz faaliyetlerini anlattı. Hamid Karzai konuşmasında “Afganistan’ın artık o eski günlerini geride bıraktığını ve hiçbir komşu ülkenin Afganistan’ın iç siyasetine karışamayacağının altını çizdi”.
27.12.2002’de Hamid Karzai ve beraberindeki heyet Türkmenistan, Pakistan ile birlikte üçlü doğalgaz anlaşmasını imzalamak için Aşkâbât’a gitti ve antlaşma 28.12.2002’de imzalandı. 31.12.2002 tarihinde Fransa Savunma Bakanı Kabil’e gelerek Hamid Karzai ve bazı bakanlarıyla görüşmeler yaptı21. Hamid Karzai görevine resmen başladığı 22 Aralık 2001’den 31.12.2002’ye kadar hep Afganistan’a diğer ülkelerden yardım almak için aldığı vaatlerle geçirdi. 21.02.2003’te Japonya’nın Tokyo kentinde Afganistan’a yardım için yapılan konferansa katıldı. Bu konferansta 35 ülke ve 10 kadar Birleşmiş Milletler kurumları konferansa katıldılar. Hamid Karzai daha sonra Hindistan, Malezya ve ABD’yi ziyaret etti. Bu ziyaretlerden sonra Afganistan’da silahları toplamak için komutanlardan silah satın alma girişimine başladı22. 23.06.2002’de 41 kişilik bir heyetle İran’a giden Hamid Karzai orada İran2ın Afganistan üzerinden Orta Asya ülkelerine ticari yolunun açılması için iki anlaşma imzaladı. Biri; İran, Afganistan ve Özbekistan ikincisi ise İran, Afganistan ve Tacikistan anlaşmaları idi. İran son 10 senede Afganistan’dan kaçırılan müzelik eski antik eşyaları ki onlar emanet olarak kendi müzesinde saklıyordu. Toplantı sonrası Hamid Karzai’ye teslim etti. Bu eşyalar 298 parça idi. 169’u bakır sikkeler ve bir kısmı da taşlardan ve süs eşyalarından oluşuyordu. Hamid Karzai da İran’a teşekkür etti.23 Hamid Karzai Afganistan’ın yeniden yapılanması için önce gittiği her ülkeden destek sözü ve sonraları maddi yardımları yavaş yavaş alınca onları ülke için yapılan planlara göre her türlü alanda, başta güvenlik olmak üzere fakirlere yardım, işsizlere iş imkanı, cadde ve sokakların yapılışı, eğitim ve öğretim, sağlık v.b. konularda çalışmaları başlattı. Önemli görülen yapılanmanın ilk aşaması, 5 yıl sürecek ve yaklaşık 6.5 milyar dolara mal olacağı belirtildi. Bu çalışmaları yapabilmek için Hamid Karzai Afganistan’ın tüm bölgelerine hakim olma peşinde. Çünkü hâla bazı bölgelerde huzursuzluk izlerini sürdürmektedir24.
II. Birleşmiş Milletler’in Afganistan’ın yeniden yapılandırılması için yaptığı yardımlar
Birleşmiş Milletler, savaş öncesi sağlık, gıda, eğitim, güvenlik, ulaşım ve iletişim gibi alanlarda Afganistan’a yardım etmekteydi. Savaş şiddetini arttırınca Birleşmiş Milletler’nin bütün yardım kuruluşları Afganistan’dan çekildi. Afgan halkının tek umudu olan Birleşmiş Milletler çekilince halk çok zor durumda kaldı ve komşu ülkelere akın etmeye başladılar. 11 Eylül 2001’de ABD’de yapılan saldırıdan sorumlu tutulan Taliban yönetimine karşı başlatılan “7 Ekim Sonsuz Özgürlük” adlı operasyondan sonra Afganistan’da yeni bir dönem başladı. Bonn Konferansında Hamid Karzai başkanlığında geçici bir hükümet kuruldu. Birleşmiş Milletler başta olmak üzere birçok diğer ülkeler Afganistan’ın yeniden yapılandırılması için yardım vaadinde bulundular. Güvenliğin sağlanması başta olmak üzere eğitim çalışmaları ve diğer alanlarda yoğun bir şekilde Birleşmiş Milletler Afganistan’ın yeniden yapılanması için yardımlarını sürdürmektedir.
